Efekty towarzyszące reakcjom chemicznym.
Substancje ulegające przemianie to substraty, a powstające podczas reakcji - to produkty. Każda substancja uczestnicząca w reakcji chemicznej, zarówno substrat jak i produkt, może być nazwana reagentem (substancją reagującą).
Objawy reakcji są konsekwencją odmiennych właściwości produktów i substratów. Produkt od substratu może różnić się wszystkimi właściwościami, zarówno fizycznymi jak i chemicznymi.
Przemianie substratów w produkty reakcji towarzyszą efekty energetyczne, czyli przepływ energii od reagentów do ich otoczenia lub w kierunku odwrotnym: z otoczenia do reagentów. Energia może być przekazywana z ciała do ciała dwoma sposobami. Pierwszy sposób, zwany cieplnym przepływem energii, ma miejsce wówczas, gdy kontaktują się ciała o różnych temperaturach. Drugi sposób, tzw. mechaniczny przepływ energii, polega na tym, że jedno ciało wprawia w ruch inne ciało. Każdej reakcji chemicznej towarzyszy cieplny przepływ energii (tzw. efekt termiczny), a niektórym reakcjom również mechaniczny przepływ energii (tzw. efekt mechaniczny). Reakcje, podczas których następuje cieplny przepływ energii od reagentów do otoczenia są nazywane reakcjami egzotermicznymi. Ich przeciwieństwem są reakcje endotermiczne, podczas których odbywa się cieplny przepływ energii z otoczenia do reagentów.
Efekt mechaniczny występuje wówczas, gdy łączna objętość substratów (Vs) różni się od łącznej objętości produktów (Vp). Jeżeli Vp> Vs, to reagenty mogą wykonać pracę na otoczeniu. W przypadku odwrotnym, gdy Vp< Vs, wówczas mechaniczny przepływ energii następuje od otoczenia do reagentów.
Często stosowane terminy: reakcja egzotermiczna i reakcja endotermiczna informują tylko o kierunku cieplnego przepływu energii i są niezależne od tego czy równocześnie następuje mechaniczny przepływ energii (w dowolnym kierunku), czy też nie. Łączny efekt energetyczny reakcji, uwzględniający oba sposoby przekazywania energii, określa się jej egzo- lub endoenergetycznością. W reakcji egzoenergetycznej energia przepływa od reagentów do otoczenia. W reakcji endoenergetycznej energia przepływa z otoczenia do reagentów. W obu przypadkach uwzględnia się wypadkowy strumień energii.
Reakcji chemicznej może towarzyszyć efekt elektryczny. Jest to szczególny przypadek mechanicznego przepływu energii, zwany pracą elektryczną, polegający na wprawieniu w ruch elektronów w przewodniku metalicznym (ogniwa).
Niektórym reakcjom towarzyszą efekty optyczne (płomień, błysk) lub akustyczne (trzask, huk, syk).